जाति र भाषाको आधारमा नामाकरण गर्दैमा द्वन्द हुने हो र ?

गौरी प्रधान

नेपाल हिमाल, पहाड र मधेस–तराइको साझा घर हो । यो आधारअभूत रुपमा नै बहुजातिय, बहुभाषिक र बहुधार्मिक देश हो । यहाँँ थुप्रै जाति, जनजाति, धर्म र सम्प्रदायका मानिसहरु मिलेर बसेका छन् । यहाँँका धेरैजसो अञ्चलहरु भूगोलको नाममा, जिल्लाहरु स्थानीय भाषामा भूगोल, ऐतिहासिक व्यक्ति र ठाँउको नाममा, र गाविसहरु भने स्थानीय भाषामा भूगोल, जातजाति र थरको नाममा समेत नामाकरण गरिएका छन् ।

तर, राजनैतिक दलहरु संघीयताको निर्माणको सन्दर्भमा समाधानको बाटोमा भन्दा द्वन्दको बाटोमा अग्रसर भएको देखिन्छ । वास्तवमा, हाम्रो देशमा हालसम्ममा पनि धेरैजसो जिल्ला र गाबिसहरुको नामाकरण स्थानीय भूगोल, ऐतिहासिक व्यक्ति र वास्तविकताको आधारमा निर्माण भएको देखिन्छ ।

क) जात–जाति र थरको नाममा राखिएका गाबिस, वडा र टोलहरु :

हाम्रो देशको कतिपय वडा, गाबिस र टोलका नामहरु धेरै पहिलेदेखि नै त्यस ठाउँँमा सबैभन्दा पहिले बसोबास गर्ने जाति र थरको नाममा पनि राखिएका छन् । उदाहरणको लागि काठमाडौंको ब्रह्मटोल र थापा गाउँ, ललितपुरको मगरगाउँ, काभ्रेको खरेलथोक, सिन्धुपाल्चोकको लामिडाँडा (लामागाँउ) र कामीथोक, धादिङको माझीगाँउ, लमजुङको घलेगाँउ, बाग्लुङको बोहराचौर र अधिकारी चौर, अछामको तिमिल्सैन, दैलेखको नौलेकटुवाल, जाजरकोटको रोकायगाँउ, बझाङको कोइरालाकोट, दार्चुलाको सितौला इत्यादी ।

देशको बिभिन्न ठाँउमा बाहुनडाँगी, कार्कीथोक, गुरुङगाँउ , शेर्पागाँउ, घलेगाँउ, दमै टोल, कामीगाँउ, घरतीगाँउ भन्ने चलन अध्यापि छँदैछ । जाति र थरको नामले बनेका त्यत्रा बिघ्न गाबिस र टोलहरुले मुक्तियुद्द गरेको र देश टुक्र्याउन खोजेको कहिले पनि देखिएन । बिभिन्न जात–जातिका नेपालीहरु सह–अस्तित्व र अन्तर निर्भरताकै आधारमा संगसंगै बाँचेका छन् ।

ख) स्थानीय भाषामा नामाङ्कित नामहरु :

देशको कतिपय गाविस र ठाँउका नामहरु स्थानीय भाषामा पनि नामाङ्कित गरिएका छन् । जस्तै काठमाडौंको मरु, मखः, थँहिती, ललितपुरको क्वाबहाः, न्याढ, लूँहिटी, भक्तपुरको झौखेल, लायकु, ता पुखु, सिन्धुपाल्चोकमा ह्यल्मू, लिस्ती, काभ्रेमा धुलिखेल (धौख्यः), ताप्लेजुङमा हाङपाङ, हाङ्देव, र खोप्लिङ र पाँचथरमा पनि आङ्ना, आङ्सराङ्, लुङ्रुरुपा आदी जस्ता धेरैजसो गाबिसहरु स्थानीय भाषामा नै राखिएका छन् ।

तराइमा पनि रुपेन्देहीमा भैरहवा, धनुषामा झोझी, कतैया र पटेर्वा, बारामा बतरा, पुरैनिया र सिहोर्वा, मोरङमा आमगाछी, सिसबनी र झुर्किया जस्ता स्थानिय भाषामा नामाकरण गरिएको छ । त्यस्तै, मनाङमा पिसाङ र घ्यारु, स्याङ्जामा क्याकमी र ओरास्ते, रोल्पामा भवाङ, लिवाङ र खुङ्री, डोल्पामा दुनै र साल्डङ, हुम्लामा मेल्चम र मिमी, मुगुमा माङ्री र मिही, सुर्खेतमा गुथु र गुमी, डोटीमा जिजोदमान्डौ र कदमन्डौं जस्ता गाबिसहरु पनि छन् । देशमा यस्ता धेरै उदाहरणहरु रहेका छन् ।

ग) स्थानीय भाषा तथा नेपाली राष्ट्रिय भाषामा नामाकरण गरिएका नामहरुः

हाम्रो देशको धेरै जसो जिल्लाका नामहरु त्यहाँको स्थानीय भाषा वा राष्ट्रिय भाषामा स्थानीय नदीनाला, हिमाल, ताल र ऐतिहासिक स्थान आदिबाट नामाकरण गरिएका छन् । उदाहरणको लागि संखुवासभा, सोलुखुम्बु, म्याग्दी, स्याङ्जा, रोल्पा, डोल्पा, रुकुम, मुगू, मनाङ, मुस्ताङ, सोलुखुम्बु, सिन्धुली, सिन्धुपाल्चोक, ताप्लेजुङ, इलाम, मोरङ, सप्तरी, रौतहट, ताप्लेजुङ् इत्यादी ।
तसर्थ, अब संघीय राज्यको नामाकरण भूगोल, ऐतिहासिक वास्तविकता र परम्परागत जातिय (राष्ट्रिय) बसोबासको आधारमा वा सबैलाइ मिलाएर पनि राख्न सकिन्छ । मुख्य कुरा देशमा सबैको समान अधिकार र स्वामित्व स्थापना गर्नुस् । गरीब, सुबिधाबिहीन र सिमान्तक्रित जाति, वर्ग र समुदायलाई राष्ट्रिय मूलप्रवाहमा समाहित र समावेश गर्न विशेष सुविधाको बन्दोबस्त गर्नु र राष्ट्रिय अखण्डताको संवद्र्धन गर्नु नै हो । कसैले पनि यो देशमा जातिय राज्य (एथ्निक स्टेट्) स्थापनाको लागि राजनीति गर्नु राम्रो कुरा होइन ।

तर, ऐतिहासिक वास्तविकताको आधारमा आफ्नो भाषा, भेशभुषा र संस्कृतिको संरक्षण र संवद्र्धनको लागि आवाज उठाउनु जायज कुरा हो । कसैले पनि आफ्नो अधिकारको उपयोग गर्दा अरु कसैको पनि हक–अधिकारको हनन् गर्नु सही कुरा होइन । तर राष्ट्रिय एकताको नाममा एकल जातिय र भाषिक प्रभुत्व कायम गर्नु कुनै पनि हालतमा देश र जनताको हितको कुरा निश्चय पनि होइन । साथै, अबको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा देशका सबै जातजाति, भाषाभाषी, धर्म–सम्प्रदायको जनताको समान अधिकार स्थापना हुनु र सो मुताविक राष्ट्रको संरक्षण र संवद्र्धन गर्नु आजको आवश्यक्ता र युगको माग हो । आआफ्नै राजनीतिको डम्फु मात्रै बजाएर समस्याको समाधान पक्कै हुने छैन । अन्यथा, देशमा कसैको हित हुने छैन, सबैमा चेतना भया !!!

(लेखकको फेसबुकबाट)

सम्बन्धित समाचार

Comments are closed

भर्खरै view all

नयाँपुल–घान्द्रुक सडक पहिराले अवरुद्ध, बाटोमै रोकिए पर्यटक

आज पनि देशका अधिकांश क्षेत्रमा वर्षाको सम्भावना‚ यस्तो छ तीन दिनको मौसम पूर्वानुमान

गजल

कालीगंगा सुसाउँदा

मुलुकका विभिन्न भागमा वर्षा-ठाउँठाउँमा बाढीपहिरो, १६ जनाको मृत्यु